Greyhound heart function

ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਿਲ

ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨ

(Detailed Comparative Cardiac Physiology)

ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਅਤੇ ਘੋੜਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨਸ਼ੀਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਦੌੜ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਖੂਨ ਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵੈਟਰਨਰੀ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਨਵਰ “high-performance biological systems” ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਇੰਜਣ ਹੈ (Evans, 2000)।

⸻

ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜੀ

ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਸਮੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 50 ਤੋਂ 80 ਧੜਕਣ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੰਟ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟ੍ਰੇਨ ਕੀਤੇ ਰੇਸਿੰਗ ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ 40 bpm ਤੱਕ ਵੀ ਘੱਟ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਹੌਲੀ ਧੜਕਣ vagal tone ਦੇ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ physiological adaptation ਹੈ। ਦੌੜ ਦੌਰਾਨ sympathetic nervous system ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ 220 ਤੋਂ 300 bpm ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਵਾਧਾ ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅਧਿਕ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ (Buchanan & Bücheler, 2003)।

ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਘੋੜੇ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਸਮੇਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ 28 ਤੋਂ 44 bpm ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ stroke volume ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ myocardium ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਦੌੜ ਸਮੇਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਧੜਕਣ 210 ਤੋਂ 240 bpm ਤੱਕ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਧਾ ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਘੋੜਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚ ਗਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ (Hinchcliff et al., 2008)।

⸻

ਦਿਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ Stroke Volume

ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਦਾ ਦਿਲ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰਕ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਸਧਾਰਣ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਦਾ ਦਿਲ ਕੁੱਲ ਸਰੀਰਕ ਵਜ਼ਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 1.2 ਤੋਂ 1.4 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਆਮ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੁਪਾਤ 0.8 ਤੋਂ 1.0 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਧੜਕਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਪੰਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ stroke volume ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜੀ ਨੂੰ “Athletic Heart Syndrome” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਸਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ (Couto et al., 2009)।

ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਿਲ ਭਾਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖੋਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟ੍ਰੇਨ ਕੀਤਾ ਰੇਸ ਘੋੜਾ 4 ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤੱਕ ਭਾਰ ਵਾਲਾ ਦਿਲ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੇ myocardium ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਰ ਧੜਕਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ endurance ਦੌੜਾਂ ਲਈ ਅਤਿਅਵਸ਼ਕ ਹੈ (Evans & Rose, 1988)।

⸻

ਰੇਡ ਬਲੱਡ ਸੈਲ ਅਤੇ Hematocrit

ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਸਦਾ ਉੱਚ Hematocrit ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 55 ਤੋਂ 65 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ polycythemia ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੈਟਰਨਰੀ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ physiological adaptation ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ RBC ਗਿਣਤੀ ਕਾਰਨ ਖੂਨ ਵੱਧ ਆਕਸੀਜਨ ਲਿਜਾਣ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਛੋਟੀ ਪਰ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ (Couto, 2012)।

ਘੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਤਲਲੀ (spleen) ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੌੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਤਲਲੀ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ RBC ਅਚਾਨਕ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ Hematocrit ਦੌੜ ਦੌਰਾਨ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੌੜ ਦੌਰਾਨ ਅਤਿਰਿਕਤ ਆਕਸੀਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ (Hinchcliff et al., 2008)।

⸻

ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਦਿਲੀ ਅਡਾਪਟੇਸ਼ਨ

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ beneficial myocardial hypertrophy ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਘੱਟ resting heart rate, ਵੱਧ stroke volume ਅਤੇ ਤੇਜ਼ post-exercise recovery ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, overtraining ਨਾਲ pathological changes, ਅਰਿਥਮੀਆ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ sudden collapse ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (Else & Holmes, 2005)।

⸻

ਅਰਿਥਮੀਆ ਅਤੇ Sudden Death

ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਰਿਥਮੀਆ physiological ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਰਾਮ ਸਮੇਂ sinus arrhythmia। ਪਰ ਦੌੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ventricular arrhythmias ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਰਿਸਰਚ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ sudden death ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ fatal arrhythmia, electrolyte imbalance, dehydration ਅਤੇ heat stress ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (Tilley & Smith, 2016)।

ਰੇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ Rest Time ਦੌਰਾਨ ਦਿਲ ਦੀ ਪਰਖ

(Post-Exercise Cardiac Evaluation During Recovery)

ਰੇਸ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਿਲ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਿਲ sympathetic overdrive ਤੋਂ parasympathetic control ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਟਰਨਰੀ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸਿਹਤ ਪਰਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਦਿਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੌੜ ਦੌਰਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਿਕਵਰੀ ਫੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ (Hinchcliff et al., 2008)।

ਰੇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਵਿੱਚ 220–300 bpm ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਵਿੱਚ 210–240 bpm ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਦਿਲ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੌੜ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ Rest time ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਨਿਯਮਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਰਮਲ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸਨੂੰ Heart Rate Recovery (HRR) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ cardiac fitness ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਇੰਡੀਕੇਟਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (Evans & Rose, 1988)।

ਰੇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ 5 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਦੀ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ 120–140 bpm ਤੱਕ ਘਟ ਆਵੇ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਰੁਝਾਨ ਦਿਖਾਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 10 ਤੋਂ 15 ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਗ੍ਰੇਹਾਉਂਡ ਵਿੱਚ ਧੜਕਣ 80–100 bpm ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਨਾਰਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ 20–30 ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਉੱਚੀ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਸਾਹ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ cardiac stress, overtraining ਜਾਂ underlying heart pathology ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (Else & Holmes, 2005)।

Rest time ਦੌਰਾਨ ਦਿਲ ਦੀ ਪਰਖ ਸਿਰਫ਼ ਧੜਕਣ ਗਿਣਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵੈਟਰਨਰੀ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿੱਚ Auscultation (stethoscope ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ) ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਜੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨਿਯਮਤ rhythm ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ extra beats, pauses ਜਾਂ gallop sounds ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ physiological recovery ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ Rest phase ਵਿੱਚ ventricular premature beats, irregular pauses ਜਾਂ sudden rhythm changes ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਇਹ post-exercise arrhythmia ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ future collapse ਜਾਂ sudden death ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (Tilley & Smith, 2016)।

ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, Rest time ਦੌਰਾਨ mucous membrane color, capillary refill time (CRT) ਅਤੇ body temperature ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਲਾਬੀ mucous membranes ਅਤੇ 1–2 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ normal CRT ਚੰਗੀ peripheral circulation ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ gums ਫਿੱਕੇ, ਨੀਲੇ ਜਾਂ CRT ਲੰਬਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਲ ਦੀ pumping efficiency ਘੱਟ ਹੋਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ sudden death ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਹੀ fatal arrhythmia ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ sympathetic tone ਅਚਾਨਕ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ vagal rebound ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਰੇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ 30 ਮਿੰਟਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (Hinchcliff et al., 2008)। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ dehydration ਅਤੇ electrolyte imbalance ਦਿਲ ਦੀ electrical stability ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

⸻

📚 ਹਵਾਲੇ (References) 1. Evans, D. L. The Physiology of the Horse 2. Hinchcliff, K. W. et al. Equine Sports Medicine and Surgery 3. Buchanan, J. W. Canine Cardiology 4. Couto, C. G. et al. Journal of Veterinary Internal Medicine 5. Tilley, L. P. & Smith, F. W. ECG of the Dog and Cat 6. Else, R. & Holmes, J. Veterinary Sports Medicine